khuyanakuymanta

P’uncayniykipi

Awsankatiq k’awcinmantan1
rit’ita asiricispan
quri inri wac’irimun;
tukuy urkun rikc’arimun
tukuy t’ikan llanllarimun
p’uncayniyki cayamuqtin

Ñuqataqmi anca kusisqa
hatun sunqu napaykuyki,
punamantan apamuyki
huq llawt’uta mat’iykipaq
ichumanta awasqata
yawarniywan minisqata

Tuta pukllaq quyllurmantan
asiyninta p’itimuni
simiykiman curanaypaq;
yuraq ñukñu rit’imantan
waqayninta suwamuni
sunquykita qarpanaypaq

Kawsay sipas t’ika mukmu
amapuni ñawiykipi
wiqi unu rurucuncu
amapuni sunquykipi
llaki phuyu tiyacuncu
kawsay kusi wiñay wata

1Kilku Warak’a sapaq qillqasqan. Hinaqa, runasimipi, manan “ch” qillqasqachu, pay “c” qillqasqami; chaymanta, “k’awchinmantan”, tukupun “k’awcinmantan”.

Pakasqa Ñan

Illariypa qawariyninmi
ñawpa kawsayta ullqayrispa
sumaq uyakunata ruwarichin,
munay luych’uchakunataqmi
kharu ñankunapi tarikuspa
kusi kusisqa pitwikachanku.

Ancha munanakuymi
tunas sachaq pachanpi rukupayukuspa
paraq munayninta allwirichin,
urpiq kusikuynintaqmi
pakasqa ñankunapi
kusi kawsayta tarpurin.

Shaynan munanakuyqa, wiñay taki
pukaykusqa phuyukunaq ruphaq rimariynin
wiñay pachaq kallpachakuynin
kapulihina yana ñawichakuna
pisunaypa maki rikranpi
chiri wayraq wiqinkuna.

Shaynan wayllunakuyqa, sumaq wayta
waylla ichuq ch’uya sukariynin
yuraq amanqaykunaq kusikuynin
k’uychiq chukchan
rit’i urquq qasqunpi
purun t’ikaq q’apariynin.

Shaynan wayllunakuyqa, killa k’anchariycha
q’intiq wiñay musquynin
shullaq llanpu uyan
chiqnisqa musquykunapa yuyariynin
pachaq ukhu sunqunpi
upallaypa phiña phiña qapariynin.

Ritama Chawpichapi Kuyanakuy

Paqchapi kusikuq sirinachakunahinam
hatun rumi patapi tiyakurqanki
Chayllapim upallachalla qawapayarqayki
Asiriq simichaykita, panchiriq ñawichaykita.

Imach mana qarwa uyachaykita munaymanchu
chipikyaq durasnucha qina llampu uyachaykita
makichaywan kuyapayaykuytam munarqani
uchuy ñawichallaykipas chaskacha qinam munaysapam karqa
chaynallataqmi mayu kantukunapi pillpintuchakunapas rikumullawarqanchik
wayatacha qina miski simichaykita muchaykullaptiy.

Llipipiriq punchawllapim sunqullanchikpas iskaychanku munanakurqaku
samaychayki ñuqapawan huñuykanakuspa amaña rakinakunankupaq.

Miski asnaq ritama chawpichapim wayllukurqayki
Urpituchakuna qina raprachallanta kicharichistin
Qasqullanchikpi sunqullanchikpas patpatyarqa kusikuymanta
Pisquchakunapa tapachantahinam ruwakurqanchik
Hukllapi kuyanakunanchiktaqa allintam yacharanchik.

Muchawasqaykipa samaychanqa kunankamam kawsachkan
Dalya waytapa miski asnayninhina sapa punchaw kuyanakuyninchik wiñariptin
Hukllapi wiñaypaqchá munayllanchik chikllirinqa,
panchirinqa waytachakuna qina
Ritama chawpichapi anchata kuyakullaptiy.

Anchatam Munakuyki, Illariq Sullacha

Upallayanki
 Piñakunki
  Ripunki
   Kallpanchakunki
    Musyawankipaschu
     Hinallataqmi
      Maskayki
       Yuyakuyki
        Qatikuyki
         Pituchakuyki
          Umachakuyki
           Qayakuyki
            Hapichkayki
             Munakuyki,
              Illariq sullacha

Kuyaykullaptiy                 Asirinkiraqchus
Waylluykullaptiy                Munarinkiraqchus
Muchaykullaptiy                Samatyankiraqchus
Qapichaykullaptiy               Qikchukunkiraqchus

               Qawarimuwankiraq
               Qayamullawankiraq
               Asuykamuwankiraq
               Hukllaykanakunchikraq

Trenpa chuk chuk nisqan

Karumanta hamuq trenpa
chuk chukninta uyarini
miski musquyniyta
mancharichistin.
Qiwi qiwi rumiyasqa
ñankunaman apawastin.

Tutay tutapi chuk chukninqa.
chinkarparin.
Rimaq mayupa takillanmi
phiñasqa takankunawan
nunapa maqayninhina
llakikunata willastin hamunku.

Timpupa qapariyhinata
samariyta yachapayayta
ancha ñakarisqa nunayta uyarini.
Kay watukunamanta
mana imaman chaqnawaqta
ayqiyta maskakuni.

¿Maypitaq huk kuyayta tariyman
chayman hap’ipakunaypaq?

Pitaq Kani?

K’anchaptin llantuyta maskakuni,
qawarikuspa k’atatani,
ch’in niqpi sunquykita
uyarini.

Intipa sunkanpi
musquyniy k’añakun.
Hanaq pachapa llimpi uchpakuna
tuta chayanankama mayt’uykuwan.

Urqukunapa kallpan
mana llakikuspa saqiwan.
Kachiyuq wiqiywan
chinkaq yupiykunata aytini.

Mana usyaq kusikuywan
tusustin suyayki.

Yachankiñachu kunan
¿pitaq kani?

Apachita

Pichinkupa takinta
mana uyarispa
rikchariyta chiqnini.
Ñawiyki mana k’anchaptin,
chilliku mana takiptin,
¿imapaqmi kawsayman?

Manam apachita
ñanniykipi kanichu.
Chusaqpi manam imaypas
ñuqapa kawaqchu.

Kuyakuq miski asnayki
hap’iwaptinpas.
Much’aykikuna k’añawaptinpas
manam imaypas qampa kasaqchu

Qunqay Yaku Unucha

Munawankiraq chayqa
achikhariypa llanllariynin urpillay
as k’anchariychawan
mayu killa raymi punchawpi
yana thutata phanchirichiy
kicharisqa ñawi ruruykipitaq
yuyariypa raphinta waqaychay.

Waylluwankiraq chayqa
iphuparaq munakuynin sunqullay
qunqay yaku unuchawan
chiri punchawkunapi
saraq ch’akiyninta thasnurimuy
llanpu makiykipitaq
charanguq tinkuyninta thapachay.

P’unchawtaq qallarin chayqa
shullaq wayllukuynin munakuqllay
¿imanasqan unuchasqa pukyupi
sunqu suwa kayniykiwan
yuyaymananta kicharispa
yawarchasqa tarukaq harawinta
kunturkunaman willamunkichu?.

Chaypiraq tarikunki chayqa yanallay
purun urpiq kurururuynin
¿imanaqtinmi Titiqaqa qocha patapi
kusi sunquykiwan
amaña phiñakuspa
sumay sumaq wallatamanta
atuqman rimapayankichu?,
ñataq qunchuparaqa
lliw tiqsimuyupi
phiñakuyninta mast’arimunña.

Kaypiraqtaq kanki chayqa sunqullay
achikhariypi illariy
wiñay pachaq makinpi k’anchariq quyllur
¿imanasqan ancha kusikuywan
nina rawraq qawayniykiwanpas
ñak’arisqayta thanichispa
urpiq kurururuyninta llanllarichinkichu?,
ñataq qatipayasqa hakaqlluqa
qaqa k’itkukunapi
puñunanta t’oqoramunña.

Qanpiraq kani chayqa tortolitay
purunkunapi allin qura
junio killa chisiyaykunapi wayllurinakuy
¿imanaqtinmi violinpa tinkuyninwan
musuquyniykiq llipikhninwanpas
yuyariyniykita p’istuykuspa
huk harawita takimunkichu?.
ñataq achikyaryqa
sara parwankunapi
musquykunata chikllichimunña.

Ñuqapiraq kanchi chayqa paqpakitay
yana ñawi wikuñacha
qatakunapi purun wayta
¿imanasqan allin kayniykiwan
qunqasqa k’uchukunapi
llakiyniyta thasnuspa
harawita tinkunkichu?
ñataq pillpikunaqa
pukyuq wiksankunapi
wayllunakuyta pakaramunña.

Hina kaqtinqa, puka waytacha
misk’i simi urpillay
upallaypa qapariynin
rawrariq ñawiykiwan
musquyniykuta llanllarichiy,
qayra michiq phiñakuyninwantaq
rit’i urqukunapi
antawaraq qichiphranpipas
llaqtakuna hatarichunku,
mana allin ruwaykunawanmi
saqrakunaq millay kayninwan
llunk’u runakunaq awqayninwanpas
sinchitapuni ñak’ariyku;
hina kaqtinqa, yuraq clavelina
sunqu ruru munay wayta
qunqasqa k’uchukunapi
llanllariq hanaq pacha
pinchinkuruq ñawichaykiwan
musuq kawsayta kicharispa
munakuyniyta raphapapachiy,
runakunaq rimayninwantaq
makinkuta huñurispa
Vilcanota orqokuna
millay kawsayta p’anparinakupaq
Pumawanka punku kicharikuchun,
yana ankakunataq
llapa phiñakuyninkuwan
yachaysapa kayninkuta mast’arispa
allin hamut’ayta paqarichimuchunku…