Antiq Pachamaman

Chinli harawikuna

Aqsumama (00:05)

Supaypa qispichisqan
Llumchuy Waqachiq
waynaytam qichuwanki.

Pantapakuy (00:17)

Millay qatqi rurucha
“Yarqallaptinqa
mikuwanqam” ninkichu?

Chinka Chinka (00:28)

Killinsañam sunquypas
Suyaymanqraqchu
Qamya api sipaschata?

Llama Nakay (00:40)

Yawriwan… yawrichawan
Qasquchallaypi
Ama kuchilluwanqa

Machay-Machay (00:53)

Chay kuyakuyniykiqa
Paqpa aqam kasqa
Tuta punchaw machachikuq

1Pintar el instante, la naturaleza de las emociones, la belleza en vuelo como hace el hayku, es posible desde el quechua. El humor, la sátira, el erotismo, y toda la sensualidad posible, expresados con brevedad generan una sensación extraña, llaman la atención, deleitan, fascinan, ruborizan. La economía de palabra y la capacidad abarcadora de las ideas que se expresan son fundamentales. “Chinli” significa breve, frágil, pequeño, instantáneo, acaso una alusión a la poesía fugaz que teje un picaflor o una mariposa en vuelo que juega y se enreda con su yana.

Ritamitay

    Ritamitay ritamitay
    mayu patapi wiñaq ritamitay,
    qaqa patapi t’ikaq ritamitay,
k’aspi chakicha kakuspaqa qasamanta ayqiriwaq,
t’ikachaykita pakakuwaq,
puka uyacha purikuwaq.

    Ritamitay-ritamitay,
    mayu patapi wiñaq ritamitay,
    qaqa patapi t’ikaq ritamitay,
yana ñawicha kakuspaqa,
pirlay pirlayta waqakuwaq,
«chilinnn-chilinnn» sut’uykunman,
urpi-yananchis yachaykunman,
urpi-yananchis sabiykunman,
warmiq llakikusqachanta,
warmiq waqakusqachanta.

    Ritamitay-ritamitay,
    mayu patapi t’ikaq ritamitay,
    qaqa patapi t’ikaq ritamitay,
qhantu simicha kakuspaqa,
imataraq rimakuswan,
vidachanchismanta parlakuswan,
    pillan t’ipin t’ikanchista,
    mayllan ñaqin rurunchista,
chaykunata rimakuswan,
chaykunata parlakuswan.

Kacharpariychay

Yaw yaw ritamita
waqankichus ima,
ama waqaspalla,
chhurchunayukusun,
hampinayukusun.

Yaw yaw ritamita,
ñaqinkichus ima,
ama ñaq’ispalla
suqunanaykusun,
hampinayukusun.

Yaw yaw ritamita
ñaqinkichus ima,
ama ñaq’inpalla,
t’ikariykusunchis,
sunqu nanaytaraq
q’apariykusunchis,
ratama ritamitay.

Cilili Wayta

Intillay, killallay
ama sak’ewaychu,
karurak’mi rinay
tutayallaymanmi.

Sumak’ siwar k’enti,
ama jarkawaychu,
mamallaysi maskawan
uñan chinkachik’ urpi jina.
Cilili, cilili wayta,

k’awachkankim kay vidayta
mayu jina wak’ask’ayta
wayra jina k’aparispa.

Invocación de Aqaymarka Apu

Aqaymarka Apu
qampa runallaykim kani.
Qampam kay sara
kay chaki-taklla.
Tulluypas qampapunim…
Chaskiykullaway.

Aqaymarca Apu
sabes bien
son tuyos el maíz, el arado,
son tuyos también mis huesos.
Acógelos…

Más allá de la plaza y los danzantes
un ebrio, tendido sobre la vereda,
balbucea lamentos:

Ñuqas kani mayu rumi
qaqamanta urmaykamuq
mana mamayuq mana taytayuq
solitito kay mundupi.

Pletórico de guisos y ají amarillo
el alcohol asciende hacia la cumbre del Aqaymarca.
En la parte posterior
maíz fresco en verdes andenes.
Canta endechas de amor el Yanamayo
no fúlgidas maromas de oro sino de plata.

Dicen que las huestes de Atahuallpa
arrojaron sobre estas aguas el cadáver de Huáscar Inca.

1“Indias”, de José Clemente Orozco, en la exposición “MEXIQUE-1900-1950”, que se realizó entre 2016-2017, en el Grand Palais, de París. Al hallarme con este cuadro, quedé sin argumentos, estremecido con tanta belleza, amor y dolor. Me dio la impresión de que la imagen de la mujer del primer plano y yo andábamos buscándonos desde nuestros orígenes para hallarnos precisamente allí. Habíamos recorrido caminos desconocidos, habíamos sufrido tanto, para encontrarnos aquel día. Hasta entonces tenía escrito uno que otro poema en quechua pero con traducciones libres al español o intercalando estrofas en español como en el poema “Invocación de Aqaymarka Apu”. Este encuentro fue iluminador. Súbitamente sentí la necesidad de descargar la emoción del encuentro en un poema que se hicieron poemas. El resultado es un breve corpus de poesía quechua inédito y sin traducción. “Warmi”, proviene de ese corpus. Los chinli harawi (variaciones de haiku) son de reciente creación y responden a la necesidad de renovar la poesía quechua y a su vez de enriquecerla. Tanto “Warmi” como los chinlikuna fueron escritos en París. “Invocación de Aqaymarka Apu” corresponde a un libro inédito de los noventas.

P’uncayniykipi

Awsankatiq k’awcinmantan1
rit’ita asiricispan
quri inri wac’irimun;
tukuy urkun rikc’arimun
tukuy t’ikan llanllarimun
p’uncayniyki cayamuqtin

Ñuqataqmi anca kusisqa
hatun sunqu napaykuyki,
punamantan apamuyki
huq llawt’uta mat’iykipaq
ichumanta awasqata
yawarniywan minisqata

Tuta pukllaq quyllurmantan
asiyninta p’itimuni
simiykiman curanaypaq;
yuraq ñukñu rit’imantan
waqayninta suwamuni
sunquykita qarpanaypaq

Kawsay sipas t’ika mukmu
amapuni ñawiykipi
wiqi unu rurucuncu
amapuni sunquykipi
llaki phuyu tiyacuncu
kawsay kusi wiñay wata

1Kilku Warak’a sapaq qillqasqan. Hinaqa, runasimipi, manan “ch” qillqasqachu, pay “c” qillqasqami; chaymanta, “k’awchinmantan”, tukupun “k’awcinmantan”.

Pakasqa Ñan

Illariypa qawariyninmi
ñawpa kawsayta ullqayrispa
sumaq uyakunata ruwarichin,
munay luych’uchakunataqmi
kharu ñankunapi tarikuspa
kusi kusisqa pitwikachanku.

Ancha munanakuymi
tunas sachaq pachanpi rukupayukuspa
paraq munayninta allwirichin,
urpiq kusikuynintaqmi
pakasqa ñankunapi
kusi kawsayta tarpurin.

Shaynan munanakuyqa, wiñay taki
pukaykusqa phuyukunaq ruphaq rimariynin
wiñay pachaq kallpachakuynin
kapulihina yana ñawichakuna
pisunaypa maki rikranpi
chiri wayraq wiqinkuna.

Shaynan wayllunakuyqa, sumaq wayta
waylla ichuq ch’uya sukariynin
yuraq amanqaykunaq kusikuynin
k’uychiq chukchan
rit’i urquq qasqunpi
purun t’ikaq q’apariynin.

Shaynan wayllunakuyqa, killa k’anchariycha
q’intiq wiñay musquynin
shullaq llanpu uyan
chiqnisqa musquykunapa yuyariynin
pachaq ukhu sunqunpi
upallaypa phiña phiña qapariynin.

Oscar number kinsa y arte poéticas

A Boon Jong Ho, Joaquin Phoenix y Taika Waititi

I

Varios sonidos anunciaban la llegada de Los Altos alazanes de Kurankuni a Waraqo
Y un día galopé de Warkisa a los manantiales de Molino Wayqo
En un caballo del tío Óscar
Esta película es eterna

II

Artepoéticas:
Patan patan puripakuq
Mana riqsisqa
Tuytuq
Mayuman asuykuspa
Asiykuspa
Urmaykaykamuq
Ranra rumi

Ch’awiyuyu mama

Mayu patapi
q’illu t’ikaq yuyucha,
inti taytaq k’anchaykusqan,
killa mamaq llanthuykusqan.

Munay munay wiñaqcha
phuyuq hump’inwan ch’aqchuykusqa,
hallp’aq sunqunmanta phuturimuq,
ch’awiyuyucha wata ch’uñu mama.

Manaña imaypas kaqtinqa,
sulla samaychaykiwan,
wawachaykunaq uyachanta
uphaykuspa, much’aykuspa,
watan watan mana tukukuspa
yuraq waqtanchaykita mikhukuyku,
yana inqichaykuman hunt’achikuyku
kusisqa inqipas t’iqi t’iqicha
phullakuyku.

Ch’awiyuyu mamacha,
inti taytaq k’anchaykusqan,
killa mamaq llanthuykusqan,
q’illu sumbriru t’ikacha,
q’umir pullera ch’awicha.

Yanayña urpiyña wikch’uwaqtinpas,
uyachaykita qhawa-qhawayukuspa,
inqipas t’iqi t’iqichataraq,
kushkalla kawsakushansunchis.

Chusaq Chunyaq Pacha, Chinkaq Pacha

Yupiykita qatipaspan
chinkaq runa masiy
mana reqsisqa ñankunapi
thampishiani

Kishkapas manan
kiskachu kasqa
rumipas llamp’u llamp’un
llakisqa puriq runapakqa

Qaqa ñankuna purisqaypitaqmi
ch’aki wayq’o ukukunamanta
wiqiywan karpasqa t’ika
paqarimushian

Imaynas Inti
tukuy p’unchaw purisqanpi k’anchaynita
ñawsayachin
chhaynan hatun llakiq ñit’isqan
suyani
mama killaq
lluqsimuyninta

Manaña samayniyuqtaqmi
wayraman llakiyta
q’ipichishiani
rumi patapi saqeykuspa
qaqaq sonqonpi
waqaychananpaq

Maypiraq kanki wasimasillay
maypiraq llaqtamasiy
maypiraq kanki runa masillay
piraq mana munashiaqta apasunki

Puku pukullan willariwan
yawar mayupin
tullullanña tuytushian
kishka patapin chukchallanña
qheparun nispa

(Taki)
“Ay tuytunki tutunki
yawar mayupis
tuytunki”

Niwantaqmi
manan kunanqa
kinsallachu pacha
nitaqmi uku pacha, kay pacha
hanaq pachallachu.
Ayacuchukunapa
K’irisqa sonqunmantan rikhurimun
huk mana reqsisqa pacha
chinkaq ch’usaq pacha nisqa

Khuyasqayki runa masiykitaqa
ñawinta tutayarachispankun
wikch’uykunku
allpaq sonqonpi
q’osñi yakuyuq
mayuman

Chay yaqa kallpaypa atipasqan
uyarishiaqtiymi
qori rapra siwarq’enti
chay mana hayk’aq
tutakunapi phawaq urpi
rikraypatapi tiyaramuspa
rinrillayman takiykamun

Sutinqa manam
thasnukunqachu
manan ushpayanqachu
sichuri yuyaniykipi
sonqoykupi allinta
mat’iykunki chayqa, nispa.

Kutimunqan
qoyllurkunaq marq’arisqan
tayta intipa kanchayninwan
mama killapa llanthunpi kutimullanqan

Chaymi sunita sayanki
mana hayk’aq qunquraspa
mana piman pituchakuspa mamay.

Chay chunyaq
pachatan
wachachimusun
allin samaypi
musuq kawsayman

Manaña pipas
manaña maypas
manaña hayk’aqpas
muchuy wañuy
kutichimunanpaq

Chaymi llakyniypa q’aytunta
Kururaspa
allinta kallpachakuspay
sunita sayarini
mana qhipata qhawaripa

¡kutimuy! ¡kutimuy!
nispan qaparini

Ñoqa
hatun sonqo warmi
mamakunaq maman
uyariruni nanasqa qoyqukunata

Huñumuy mamay
yana makikunaq kuchusqan
chaki makiyta
umayta, rikrayta kutichimuy

(Taki)
“Siwarq’entillay
qori rapracha
maypitaq kanki”

Kaypin kashiani mamallay
suyashiaykin
kaypipuni
rapraywan wisq´aykusun
wiñaypaq
chay ch’in chay ch´usaq pachata mana hayk’aq
khuyasqayki wawaykikunata mullp´urunanpaq

(Taki)
“Haku mamay puririsun
wawaykita mashkamusun”

Kutimunqan musuq kawsay
hamunqan alli allin kawsay

Hinan kanqa
hinapunin