Varios sonidos anunciaban la llegada de Los Altos alazanes de Kurankuni a Waraqo
Y un día galopé de Warkisa a los manantiales de Molino Wayqo
En un caballo del tío Óscar
Esta película es eterna
Artepoéticas:
Patan patan puripakuq
Mana riqsisqa
Tuytuq
Mayuman asuykuspa
Asiykuspa
Urmaykaykamuq
Ranra rumi
Karumanta hamuq trenpa
chuk chukninta uyarini
miski musquyniyta
mancharichistin.
Qiwi qiwi rumiyasqa
ñankunaman apawastin.
Tutay tutapi chuk chukninqa.
chinkarparin.
Rimaq mayupa takillanmi
phiñasqa takankunawan
nunapa maqayninhina
llakikunata willastin hamunku.
Timpupa qapariyhinata
samariyta yachapayayta
ancha ñakarisqa nunayta uyarini.
Kay watukunamanta
mana imaman chaqnawaqta
ayqiyta maskakuni.
¿Maypitaq huk kuyayta tariyman
chayman hap’ipakunaypaq?
Mayu patapi
q’illu t’ikaq yuyucha,
inti taytaq k’anchaykusqan,
killa mamaq llanthuykusqan.
Munay munay wiñaqcha
phuyuq hump’inwan ch’aqchuykusqa,
hallp’aq sunqunmanta phuturimuq,
ch’awiyuyucha wata ch’uñu mama.
Manaña imaypas kaqtinqa,
sulla samaychaykiwan,
wawachaykunaq uyachanta
uphaykuspa, much’aykuspa,
watan watan mana tukukuspa
yuraq waqtanchaykita mikhukuyku,
yana inqichaykuman hunt’achikuyku
kusisqa inqipas t’iqi t’iqicha
phullakuyku.
Ch’awiyuyu mamacha,
inti taytaq k’anchaykusqan,
killa mamaq llanthuykusqan,
q’illu sumbriru t’ikacha,
q’umir pullera ch’awicha.
Yanayña urpiyña wikch’uwaqtinpas,
uyachaykita qhawa-qhawayukuspa,
inqipas t’iqi t’iqichataraq,
kushkalla kawsakushansunchis.
Munani puqllayta
Munani musquyta
Munani asiyta
Munani yachayta
Munani rimayta
Munani takiyta
Munani puqllayta
Munani musquyta
Paymi chukuwan chirimanta puka uya, phaspa uya kara suni niraqkuna walin
Payta munaychata sumaqyachin chhika mayhuaywan hatun taytaykunayta
Mana riqsinichu
Mana hamutasqay awqa
Tinkupi wañukunku
Chayna ch’uya sunqullata wañuyta ruran
Aswan allinta
Ñawpa ñuha willayniyta
Kutimusun
Nispachaqa
Manan no, manan no, manan no, manan no
Hina kutiwaqchu
Manan no, manan no, manan no, manan no
Mana ymaypachapas
Manan no, manan no, manan no, manan no
Ñuqapas manan hamutaq wañuyta usuycuniway
Manchakuyta pakiy
Munani puqllayta
Munani musquyta
Munani asiyta
Munani yachayta
Munani rimayta
Munani takiyta
Munani puqllayta
Munani musquyta
Qam hina
Qam hina
Qam hina
Masillaywanmi wiñani
Ñawikunata wankispa
Puqllaqta qaparichispa
Chaykama brinkaspa
Wayra qasasqa uyayta maqaycun
Mana tukuq ojotay qucha yacuta saruspa chakyita chimpaykun
Chaymi chunka watayuq
Pampa yuraqpipas puturispa
Ñawraypachapi purini, huk runa simimpi tiqsi muyu pachata yachay
Hamutaypaq
Pisipani tanta yakuta chaskiyta
Ya
Kinsa pachapi tukuni, suqta pachapi chayaramuni
Akchi chinkakuyta qallarin hapay hukpa musiani
Qatipaykuwan
Manan no, manan no, manan no, manan no
Yachanichu imata ruwayta
Manan no, manan no, manan no, manan no
Llantunmi chisiyaywan quñunakun
Manan no, manan no, manan no, manan no,
Pipas uyarinchu qispiripachata yachanichuway
Manchakuyta pakiy
Munani puqllayta
Munani musquyta
Munani asiyta
Munani yachayta
Munani rimayta
Munani takiyta
Munani puqllayta
Munani musquyta
Qam hina
Phaway atiyta kaqta qhawachiy
Phaway astawan amaraq tarinkichu atipayta antinkin
Manchakuyta pakiy
Munani puqllayta
Munani musquyta
Munani asiyta
Munani yachayta
Munani rimayta
Munani takiyta
Munani puqllayta
Munani musquyta
Qam hina
Qam hina
Manan pipas qhawanchu manan imatapas
Atinichu ruwayta, rimayta munani
Qhaparispanmi, tukuy runa manan uyarikunchu
Rimasqayta hinaspa nini: Qhaparisaqmi
Uyariy nisqayki
Uyariy nisqayki
Qhawani qanayman tutapi kasqaypi
Qhawani achkita qinaptin uyarini
“Qatiy” nisqanta
Manan pipas hawanchu
Manan imatapas atinichu
Ruwayta rimayta munani
Qhaparispanmi,
Tukuy runa
Manan uyarinkuchu rimasqayta
Qinaspa nini: Qhaparisaqmi
Tukuy kallpaywan
Ima?
Manan pipas qhawanchu manan imatapas
Atinichu ruwayta, rimayta munani
Qhaparispanmi, tukuy runa manan uyarikunchu
Rimasqayta hinaspa nini: qhaparisaqmi
Icha qapariyta sumaqta takisaq chaynatan uyarinqaku
runakuna
Llakisqa qhawani aswan nanayta
Llulla runakuna
Manan allinta ruwaspa
Ñuqanchiq quykunchik atiy ruwasqayninta
Waytata rantispa?
Uyariy nisqayki
Uyariy nisqayki
Manchakuychu rimayta
Manchakuychu rimayta
Mírame, ahora soy más fuerte
Mírame, ya no tengo miedo
Ahora sí, tengo esperanza
Warmikuna […] quñusqa kasun
Pachaq tukuyninpim
warmakawsay puririn
auki taytakunawan kuskanchakuspa
Chakiykunataqmi
qallarisqa yupiyta muntipi saqin
Qarqausqa ripuytaqmi qallaykum
Maykaman purina?
Imam mikuna?
Imatam irqikunaman quna?
Maypim tutayaq punchawpi qanrachasqanku
sumaq warmikunaq mujun?
Imaraq chay tutapunchawpi
kawsaypa paqarimuynin?
Maypiraq sutinku?
Kukapa rapichallanmi
ñawsa tampiyninwan
ichu ichuk sunqunpi
puriyniyta pakan
Warmikunataqmi
llakinpatapi sunita sayan
payukunaqa
ritipa manaña kutimuq
kuchuyninmi
Mulliq huchuychalla ñawinchantaqmi
warma kawsayta pakan,
manchapakuspanmi
llaqtallayqa puririn
kay qarqusqa puriyqa ñuqaqmi nispa
Lliwchaykutaqmi puririniku
kirisqa puskapi
sachakuyniykuta awaspa
Yupiykita qatipaspan
chinkaq runa masiy
mana reqsisqa ñankunapi
thampishiani
Kishkapas manan
kiskachu kasqa
rumipas llamp’u llamp’un
llakisqa puriq runapakqa
Qaqa ñankuna purisqaypitaqmi
ch’aki wayq’o ukukunamanta
wiqiywan karpasqa t’ika
paqarimushian
Imaynas Inti
tukuy p’unchaw purisqanpi k’anchaynita
ñawsayachin
chhaynan hatun llakiq ñit’isqan
suyani
mama killaq
lluqsimuyninta
Manaña samayniyuqtaqmi
wayraman llakiyta
q’ipichishiani
rumi patapi saqeykuspa
qaqaq sonqonpi
waqaychananpaq
Maypiraq kanki wasimasillay
maypiraq llaqtamasiy
maypiraq kanki runa masillay
piraq mana munashiaqta apasunki
Puku pukullan willariwan
yawar mayupin
tullullanña tuytushian
kishka patapin chukchallanña
qheparun nispa
(Taki)
“Ay tuytunki tutunki
yawar mayupis
tuytunki”
Niwantaqmi
manan kunanqa
kinsallachu pacha
nitaqmi uku pacha, kay pacha
hanaq pachallachu.
Ayacuchukunapa
K’irisqa sonqunmantan rikhurimun
huk mana reqsisqa pacha
chinkaq ch’usaq pacha nisqa
Khuyasqayki runa masiykitaqa
ñawinta tutayarachispankun
wikch’uykunku
allpaq sonqonpi
q’osñi yakuyuq
mayuman
Chay yaqa kallpaypa atipasqan
uyarishiaqtiymi
qori rapra siwarq’enti
chay mana hayk’aq
tutakunapi phawaq urpi
rikraypatapi tiyaramuspa
rinrillayman takiykamun
Sutinqa manam
thasnukunqachu
manan ushpayanqachu
sichuri yuyaniykipi
sonqoykupi allinta
mat’iykunki chayqa, nispa.
Kutimunqan
qoyllurkunaq marq’arisqan
tayta intipa kanchayninwan
mama killapa llanthunpi kutimullanqan
Chaymi sunita sayanki
mana hayk’aq qunquraspa
mana piman pituchakuspa mamay.
Chay chunyaq
pachatan
wachachimusun
allin samaypi
musuq kawsayman
Manaña pipas
manaña maypas
manaña hayk’aqpas
muchuy wañuy
kutichimunanpaq
Chaymi llakyniypa q’aytunta
Kururaspa
allinta kallpachakuspay
sunita sayarini
mana qhipata qhawaripa
¡kutimuy! ¡kutimuy!
nispan qaparini
Ñoqa
hatun sonqo warmi
mamakunaq maman
uyariruni nanasqa qoyqukunata
Huñumuy mamay
yana makikunaq kuchusqan
chaki makiyta
umayta, rikrayta kutichimuy
(Taki)
“Siwarq’entillay
qori rapracha
maypitaq kanki”
Kaypin kashiani mamallay
suyashiaykin
kaypipuni
rapraywan wisq´aykusun
wiñaypaq
chay ch’in chay ch´usaq pachata mana hayk’aq
khuyasqayki wawaykikunata mullp´urunanpaq
(Taki)
“Haku mamay puririsun
wawaykita mashkamusun”
Kutimunqan musuq kawsay
hamunqan alli allin kawsay
Hinan kanqa
hinapunin
K’anchaptin llantuyta maskakuni,
qawarikuspa k’atatani,
ch’in niqpi sunquykita
uyarini.
Intipa sunkanpi
musquyniy k’añakun.
Hanaq pachapa llimpi uchpakuna
tuta chayanankama mayt’uykuwan.
Urqukunapa kallpan
mana llakikuspa saqiwan.
Kachiyuq wiqiywan
chinkaq yupiykunata aytini.
Mana usyaq kusikuywan
tusustin suyayki.
Yachankiñachu kunan
¿pitaq kani?
Pichinkupa takinta
mana uyarispa
rikchariyta chiqnini.
Ñawiyki mana k’anchaptin,
chilliku mana takiptin,
¿imapaqmi kawsayman?
Manam apachita
ñanniykipi kanichu.
Chusaqpi manam imaypas
ñuqapa kawaqchu.
Kuyakuq miski asnayki
hap’iwaptinpas.
Much’aykikuna k’añawaptinpas
manam imaypas qampa kasaqchu
