Harawikuna qulqa

Warmi

Imaymana rurukunapa sunqunmi kanki
challwapa challwa kaynin
mana riqsisqa kanchikunapa qallariynin.

Ruruykim kani samayniykiwanmi purichkani
chaynallam kanqa kaypacha tukuptinpas.

Nanasqa makillaykiwan aytuykuspa
millqayniykipi siriykachiy chinkasqa wawaykita.

1“Indias”, de José Clemente Orozco, en la exposición “MEXIQUE-1900-1950”, que se realizó entre 2016-2017, en el Grand Palais, de París. Al hallarme con este cuadro, quedé sin argumentos, estremecido con tanta belleza, amor y dolor. Me dio la impresión de que la imagen de la mujer del primer plano y yo andábamos buscándonos desde nuestros orígenes para hallarnos precisamente allí. Habíamos recorrido caminos desconocidos, habíamos sufrido tanto, para encontrarnos aquel día. Hasta entonces tenía escrito uno que otro poema en quechua pero con traducciones libres al español o intercalando estrofas en español como en el poema “Invocación de Aqaymarka Apu”. Este encuentro fue iluminador. Súbitamente sentí la necesidad de descargar la emoción del encuentro en un poema que se hicieron poemas. El resultado es un breve corpus de poesía quechua inédito y sin traducción. “Warmi”, proviene de ese corpus. Los chinli harawi (variaciones de haiku) son de reciente creación y responden a la necesidad de renovar la poesía quechua y a su vez de enriquecerla. Tanto “Warmi” como los chinlikuna fueron escritos en París. “Invocación de Aqaymarka Apu” corresponde a un libro inédito de los noventas.

Kawsaq

Wichq’ariypas aychayta,
k’iriypas sunquyta,
qhachuypas ch’ukchayta,
waskhachaypas makiyta chakiyta.

Ichapas,
ichapas mana sayankichu
kurkuy ismunankama.

Chayna kaptinqa,
kuruykunallam apawanqa
Pachamamaykama.

¡Purillasaqtaq chaypipas!
Sach’akunata mikhuchisaq
ismusqa qaraywan.

Arí, ima qhuratapas ruruchisaq,
turaykuna ñañaykuna
mikhunankupaq.

Turankunallataq
ñañaykunallataq
aswan kallpachakunqaku
llanllarisqaywan.

Hinallataq
qhaparisaq
turaypa ñañaypa kunkanpi:

Ari! Quechua kani
Ari! Aymara kani
Ari! Mapuche kani
Awajun!
¡Imatapas ruwaway!
¡Imatapas ruwaway!

Ichaqa, mana hayk’appas
qichuwankichu
pim kasqayta.

Lenguas muertas

harawiq:

El retórico verbo gustar
Las construcciones abstractas
no way

no tienen lugar
en el lenguaje llano de los runas

no güey

estudios de impacto ambiental es intraducible indecible
en la lengua de los mayas
de los mapuche
plan de contingencia
patrimonio cultural de la humanidad

es maleza en la boca
en el habla de las naciones amazónicas

Lengua-madre, lengua de acciones concretas, lengua viva
cuyo mejor lugar es la garganta
spoken word
hiriendo el ayre desde el medio
de la boca

no habla culta
giro lingual delante de las vocales

El discurso de un político
Lo que prodigan los académicos
imposible trasladar a las variantes dialectales del aimara
del guaraní

se evaporan
se desecan en la boca de las familias lingüísticas
dicción quechua

apretando los labios
rompiéndolos con el aire
de la voz
no se cumple
no ha lugar

pequeño Larousse ilustrado

no el amor
hay el que ama / el que no ama
ley del movimiento armónico simple

En su forma básica
los verbos no están en infinitivo (trabajar), están en imperativo
(¡trabaja!)

el verbo puriy / caminar es igual que viajar
apela al hombre no a la máquina

Género
y tensiones epistemológicas:
transversalidad y reconfiguraciones en tránsito

es lengua muerta

Ritama Chawpichapi Kuyanakuy

Paqchapi kusikuq sirinachakunahinam
hatun rumi patapi tiyakurqanki
Chayllapim upallachalla qawapayarqayki
Asiriq simichaykita, panchiriq ñawichaykita.

Imach mana qarwa uyachaykita munaymanchu
chipikyaq durasnucha qina llampu uyachaykita
makichaywan kuyapayaykuytam munarqani
uchuy ñawichallaykipas chaskacha qinam munaysapam karqa
chaynallataqmi mayu kantukunapi pillpintuchakunapas rikumullawarqanchik
wayatacha qina miski simichaykita muchaykullaptiy.

Llipipiriq punchawllapim sunqullanchikpas iskaychanku munanakurqaku
samaychayki ñuqapawan huñuykanakuspa amaña rakinakunankupaq.

Miski asnaq ritama chawpichapim wayllukurqayki
Urpituchakuna qina raprachallanta kicharichistin
Qasqullanchikpi sunqullanchikpas patpatyarqa kusikuymanta
Pisquchakunapa tapachantahinam ruwakurqanchik
Hukllapi kuyanakunanchiktaqa allintam yacharanchik.

Muchawasqaykipa samaychanqa kunankamam kawsachkan
Dalya waytapa miski asnayninhina sapa punchaw kuyanakuyninchik wiñariptin
Hukllapi wiñaypaqchá munayllanchik chikllirinqa,
panchirinqa waytachakuna qina
Ritama chawpichapi anchata kuyakullaptiy.

Anchatam Munakuyki, Illariq Sullacha

Upallayanki
 Piñakunki
  Ripunki
   Kallpanchakunki
    Musyawankipaschu
     Hinallataqmi
      Maskayki
       Yuyakuyki
        Qatikuyki
         Pituchakuyki
          Umachakuyki
           Qayakuyki
            Hapichkayki
             Munakuyki,
              Illariq sullacha

Kuyaykullaptiy                 Asirinkiraqchus
Waylluykullaptiy                Munarinkiraqchus
Muchaykullaptiy                Samatyankiraqchus
Qapichaykullaptiy               Qikchukunkiraqchus

               Qawarimuwankiraq
               Qayamullawankiraq
               Asuykamuwankiraq
               Hukllaykanakunchikraq

Arguedaspa Misitun

Tayta Arguedas,
hanan pachamantam qawamullawachkankiku
kay illapayuq tutapim toro bilay takikita tusuchkaniku, takichkaniku
sunqullaykupipas takichaykiqa sumaqllatañam tiktikyan
llaqtarunapa simichallanpim Misitupa waqaychallanqa panchirichkan
wawqichaykunapas kusisqallaña Qarwarasu qasapiñam willakuchkasunki
kunanpunim aqachata kukachatawan chaninchaykuchkanku
Misitullayki lluqsiykamunanpaq.

Pampa qoñanimantam Misitullaykiqa anqas ñawiyuqraq sayariramun
aychamikuq yarqay puma qinaraq
Sayaynin pachamanta illaykiqa allichakuchkan uywankunata qatallinanpaq
Taytanchik wamaniman umachallantapas qawaykachan tapurikuq qinaraq
Surriagukunapa patallantañam, waqrapukupa qaparisqanta qawallantañam
Misitullaykiqa puririykamun tusustin qinaraq
Ranra ranra ruminta, ichu ichu qasanta utqayllaña kallpamuchkan
Pukio yakuchapi samayllantapas musquykuspa
Ñawparinraq, suchurinraq munachikuq qina tusustin
Chisinpaykunapas kunan punchawkunapas allin kawsaypim tinkuykullanku.

Wapullaña piñallaña Misitullaykiqa kinraymanraq qawaykullawanku
Tampay tampa chupallampas wakamichiqpa surriagun qinaraq raprapyarin
Ñawchi ñawchi waqrallanpas chirarapaqina chipikyachkanraq
Pitaraq waqraykunqa paqarin hatun kanchapi pukllaykullaptin
Pipa yawarllantaraq upyaykunqa saksaykunallanpaq.

Llaqtaykupi waqrapuku waqaykullaptinmi
Piñakustinraq qari qari Misitullaqa pukllay kanchaman yaykuykun
Samapakunraq, qaparinraq, qawakuqkunatapas manchachistin
Sarupakunraq, kallpaykachanraq pillatapas supaytaqina waqrayparinanpaq
Ichiykachastin, muyuykachastin yawar raymitach musyallan.

Waka takillaykiqa munayllaykutapas chikllirichimun, tayta Arguedas
musqukusqayki pachapim arpachallawan, biwlichallawan takichkaniku
Chaypim Misitullaykipas kay hatun punchawpi wawqiykikunawan kusirikuchkan.

Tayta Arguedas,
Misitullaykiqa enqalmanwan achalasqach sayanan pachaman kutirillanqa
Tusuyniykuwan, kacharpariy takiyniykuwan sinkaruspan
Misitullaqa qatakunataña, qasakunatañam wayrallaña qispillachkan
Tiyanan wasimanchiki musuq musuqraq yaykuykunqa
Qoñani urquchiki qasqullantapas kicharinqa Misitullaykiman
Wawayuq warmi qina kuyaykunanpaq, puñuykachinanpaq
Chaychapim munananchikta sapa punchaw chikllichichkan.

Hatariy

Kay rumipi samachkani kunturkuna phawachkanku
Ñawpaq runakuna kaykunapi purirhaku
Hatun takikunata ruwaspa qillaspa
Aqata upyaspa hatariykusunchikya.

Kay rumipi samachkani kunturkuna phawachkanku
Ñawpaq runakuna kaykunapi purirhaku
Hatun takikunata ruwaspa qillaspa
Aqata upyaspa hatariykusunchikya.

Música del barrio andino
Expresiones que narran lo que vivimos
Sonidos que percibimos
Bailes ancestrales en cada camino
Con la fuerza de los andes desde que nacimos
Chicha de jora la vitamina desde antes seguimos adelante retumbando el parlante
Esto que no para energía sara lawa siempre atento con huaraca que se siente en el alma
En cada mañana vamos cultivando en cada párrafo la fuerza de lo mágico solo siéntelo
Saltando con más carnaval
ayay chayraq chayraq hamullachkani.

Kay rumipi samachkani kunturkuna phawachkanku
Ñawpaq runakuna kaykunapi purirqaku
Hatun takikunata ruwaspa qillqaspa
Aqata upyaspa hatariykusunchikya.

Kay rumipi samachkani kunturkuna phawachkanku
Ñawpaq runakuna kaykunapi purirqaku
Hatun takikunata ruwaspa qillqaspa
Aqata upyaspa hatariykusunchikya.

Phawarqamuy llusqirqamuy
Corazón contento es lo que yo siento
Qichwapi rimaykuy
En cada momento la fuerza que nace del sentimiento
Una fiesta de colores en cada lugar que representan la diversidad
Tan potente como el canto del harawi
Para poder volar
Solo siéntelo moviéndonos como el río que pasa
Estamos en la casa esto viene de los andes rebeldía pasando por la avenida
El arte que se expresa todos con la mano arriba que se escuche bien fuerte y que esto siga.

Kay rumipi samachkani kunturkuna phawachkanku
Ñawpaq runakuna kaykunapi purirqaku
Hatun takikunata ruwaspa qillqaspa
Aqata upyaspa hatariykusunchikya.

Kay rumipi samachkani kunturkuna phawachkanku
Ñawpaq runakuna kaykunapi purirqaku
Hatun takikunata ruwaspa qillqaspa
Aqata upyaspa hatariykusunchikya.

Kusi kaylla uyarichaykuy
Kusi kaylla kayta urarichaykuy

Kusi kaylla uyarichaykuy
Kusi kaylla kayta urarichaykuy

Kaykunapi

Kaykunapi ñuqam purichkani tukuy law takimuspa allinta rimachkani
Wasiymanta lluqsimuspa ñuqam pasarqani
Kaymi punchaw qamkunapaq llaqtamasiykuna apamuchkayki
Hip-hop kay killapi
Tuta hatarimuspa altuman qhawaspa, umayta muyuspa
Haku hermanoykuna qamkuna hatarimuychik
Haku hermanoykuna qamkuna hatarimuychik

Pues hoy desperté con las ganas de querer conocer
viajar, de sentirme bien my friend
y fluyendo con el viento cantar
de toda la cultura que queda en mi retina
cada vez que paso por aquella esquina
de nombre que quedó marcado en la historia de nuestra nación
somos el canto que nunca se perdió
tan fuerte como un tenor que se escucha mi voz
en cada rincón

Kaykunapi ñuqam purichkani tukuy law takimuspa allinta rimanchkani
Wasiymanta lluqsimuspa ñuqam pasarqani
Kaymi punchaw qamkunapaq llaqtamasiykuna apamuchkayki
Hip-hop kay killapi tuta hatarimuspa altuman qhawaspa, umayta muyuspa
Haku hermanoykuna qamkuna hatarimuychik
Haku hermanoykuna qamkuna hatarimuychik

Tranquilo vivo en mi tierra de paisajes y colores
de costumbres y regiones que
al pasar del tiempo formó parte de mi vida
mientras sigo relajado con una sonrisa
Donde el caminar por avenidas de nuestra serranía
Expresión y música para la poesía
de este viajero bohemio que solo danza
con la cultura andina que siente mi alma,
Sí, con la cultura andina que siente mi alma
Sí, con la cultura andina que siente mi alma, que

Kaykunapi ñuqam purichkani tukuy law takimuspa allinta rimachkani
Wasiymanta lluqsimuspa ñuqam pasarqani
Kaymi punchaw qamkunapaq llaqtamasiykuna, apamuchkayki
Hip-hop kay killapi tuta hatarimuspa
Altuman qhawaspa, umayta muyuspa
Haku hermanoykuna qamkuna hatarimuychik
Haku hermanoykuna qamkuna hatarimuychik,

Si yo digo música tú me respondes “Vida”
Música
Vida
Música
Vida

Si yo digo música tú me respondes “Vida”
Música
Vida
Música
Vida

Si yo digo rap tú me dices “Poesía”
Rap
Poesía
Rap
Poesía

Kaykunapi
Qamkunapaq waykaypanaykuna