Tijeras
Ñawinchay, mayqin simipi:
castellano
English
Manan pipas qhawanchu manan imatapas
Atinichu ruwayta, rimayta munani
Qhaparispanmi, tukuy runa manan uyarikunchu
Rimasqayta hinaspa nini: Qhaparisaqmi
Uyariy nisqayki
Uyariy nisqayki
Qhawani qanayman tutapi kasqaypi
Qhawani achkita qinaptin uyarini
“Qatiy” nisqanta
Manan pipas hawanchu
Manan imatapas atinichu
Ruwayta rimayta munani
Qhaparispanmi,
Tukuy runa
Manan uyarinkuchu rimasqayta
Qinaspa nini: Qhaparisaqmi
Tukuy kallpaywan
Ima?
Manan pipas qhawanchu manan imatapas
Atinichu ruwayta, rimayta munani
Qhaparispanmi, tukuy runa manan uyarikunchu
Rimasqayta hinaspa nini: qhaparisaqmi
Icha qapariyta sumaqta takisaq chaynatan uyarinqaku
runakuna
Llakisqa qhawani aswan nanayta
Llulla runakuna
Manan allinta ruwaspa
Ñuqanchiq quykunchik atiy ruwasqayninta
Waytata rantispa?
Uyariy nisqayki
Uyariy nisqayki
Manchakuychu rimayta
Manchakuychu rimayta
Mírame, ahora soy más fuerte
Mírame, ya no tengo miedo
Ahora sí, tengo esperanza
Warmikuna […] quñusqa kasun
Watakuna: |
|---|
Suyu/Mama llaqta: |
|---|
Llaqta: |
|---|
Wakin harawikuna, kikillan harawiq
Qam hina
Munani puqllayta
Munani musquyta
Munani asiyta
Munani yachayta
Munani rimayta
Munani takiyta
Munani puqllayta
Munani musquyta
Paymi chukuwan chirimanta puka uya, phaspa uya kara suni niraqkuna walin
Payta munaychata sumaqyachin chhika mayhuaywan hatun taytaykunayta
Mana riqsinichu
Mana hamutasqay awqa
Tinkupi wañukunku
Chayna ch’uya sunqullata wañuyta ruran
Aswan allinta
Ñawpa ñuha willayniyta
Kutimusun
Nispachaqa
Manan no, manan no, manan no, manan no
Hina kutiwaqchu
Manan no, manan no, manan no, manan no
Mana ymaypachapas
Manan no, manan no, manan no, manan no
Ñuqapas manan hamutaq wañuyta usuycuniway
Manchakuyta pakiy
Munani puqllayta
Munani musquyta
Munani asiyta
Munani yachayta
Munani rimayta
Munani takiyta
Munani puqllayta
Munani musquyta
Qam hina
Qam hina
Qam hina
Masillaywanmi wiñani
Ñawikunata wankispa
Puqllaqta qaparichispa
Chaykama brinkaspa
Wayra qasasqa uyayta maqaycun
Mana tukuq ojotay qucha yacuta saruspa chakyita chimpaykun
Chaymi chunka watayuq
Pampa yuraqpipas puturispa
Ñawraypachapi purini, huk runa simimpi tiqsi muyu pachata yachay
Hamutaypaq
Pisipani tanta yakuta chaskiyta
Ya
Kinsa pachapi tukuni, suqta pachapi chayaramuni
Akchi chinkakuyta qallarin hapay hukpa musiani
Qatipaykuwan
Manan no, manan no, manan no, manan no
Yachanichu imata ruwayta
Manan no, manan no, manan no, manan no
Llantunmi chisiyaywan quñunakun
Manan no, manan no, manan no, manan no,
Pipas uyarinchu qispiripachata yachanichuway
Manchakuyta pakiy
Munani puqllayta
Munani musquyta
Munani asiyta
Munani yachayta
Munani rimayta
Munani takiyta
Munani puqllayta
Munani musquyta
Qam hina
Phaway atiyta kaqta qhawachiy
Phaway astawan amaraq tarinkichu atipayta antinkin
Manchakuyta pakiy
Munani puqllayta
Munani musquyta
Munani asiyta
Munani yachayta
Munani rimayta
Munani takiyta
Munani puqllayta
Munani musquyta
Qam hina
Qam hina
Kikillan harawikuna
Kawsaq
Wichq’ariypas aychayta,
k’iriypas sunquyta,
qhachuypas ch’ukchayta,
waskhachaypas makiyta chakiyta.
Ichapas,
ichapas mana sayankichu
kurkuy ismunankama.
Chayna kaptinqa,
kuruykunallam apawanqa
Pachamamaykama.
¡Purillasaqtaq chaypipas!
Sach’akunata mikhuchisaq
ismusqa qaraywan.
Arí, ima qhuratapas ruruchisaq,
turaykuna ñañaykuna
mikhunankupaq.
Turankunallataq
ñañaykunallataq
aswan kallpachakunqaku
llanllarisqaywan.
Hinallataq
qhaparisaq
turaypa ñañaypa kunkanpi:
Ari! Quechua kani
Ari! Aymara kani
Ari! Mapuche kani
Awajun!
¡Imatapas ruwaway!
¡Imatapas ruwaway!
Ichaqa, mana hayk’appas
qichuwankichu
pim kasqayta.
Elogio de una lengua nativa en la lengua dominante (Garcilaso Inca revisited)
No con los ojos, con los labios en el pezón henchido
te fui prefijando, lengua madre
en la leche, en la boca, en el oído
No en los libros, en el seno materno te hallé
No en la rígida letra, en los sonidos, lengua oral
toda oídos
Ahora riges mi voz, mi oído
río Ene
mi honda caja de resonancia
acata
la leve penumbra cuando comparece
(lactancia materna)
tañido cósmico con el que llega la luz del alba
¡wak!
la exhalación de los bosques neblinosos
todo vibra en el universo
Un ciervo marca su territorio en las nacientes de un río
su pisada en el barro
salto de agua
se cumple en la boca de un niño andino
la intensidad del sol de mediodía, su ardor que refulge ¡k’an!
Indios, mestizos, criollos
es como tener
una oreja más
No en los diccionarios, en el firmamento sereno
resplandece ¡ch’ak!
el lucero del amanecer
la tranquilidad discurre thak
(estado del Buda)
Lengua de músicas aglutinantes
jilguero consorte / canario flauta
consonante vibrante bilabial continuativa
fricativa alveolar aspirada
oclusiva palatal sonora
concha acústica
fuelle
de las sibilantes ensordecidas
alineamiento de sonidos en mi garganta
yo escribo lo que mamé en la leche
y vi y oí
a mis mayores
Lengua madre / lengua útero
sufijos que se enciman
vástagos y rebrotes
en lo alto del paladar
hijuelos clan
(3er Ayllu, Hanan Cusco)
una palabra traba Tiempo y Espacio
otra, sujeta el sol
enseñar, aprender tienen la misma raíz
yacha
nacer, amanecer es lo mismo
Qam hina
Munani puqllayta
Munani musquyta
Munani asiyta
Munani yachayta
Munani rimayta
Munani takiyta
Munani puqllayta
Munani musquyta
Paymi chukuwan chirimanta puka uya, phaspa uya kara suni niraqkuna walin
Payta munaychata sumaqyachin chhika mayhuaywan hatun taytaykunayta
Mana riqsinichu
Mana hamutasqay awqa
Tinkupi wañukunku
Chayna ch’uya sunqullata wañuyta ruran
Aswan allinta
Ñawpa ñuha willayniyta
Kutimusun
Nispachaqa
Manan no, manan no, manan no, manan no
Hina kutiwaqchu
Manan no, manan no, manan no, manan no
Mana ymaypachapas
Manan no, manan no, manan no, manan no
Ñuqapas manan hamutaq wañuyta usuycuniway
Manchakuyta pakiy
Munani puqllayta
Munani musquyta
Munani asiyta
Munani yachayta
Munani rimayta
Munani takiyta
Munani puqllayta
Munani musquyta
Qam hina
Qam hina
Qam hina
Masillaywanmi wiñani
Ñawikunata wankispa
Puqllaqta qaparichispa
Chaykama brinkaspa
Wayra qasasqa uyayta maqaycun
Mana tukuq ojotay qucha yacuta saruspa chakyita chimpaykun
Chaymi chunka watayuq
Pampa yuraqpipas puturispa
Ñawraypachapi purini, huk runa simimpi tiqsi muyu pachata yachay
Hamutaypaq
Pisipani tanta yakuta chaskiyta
Ya
Kinsa pachapi tukuni, suqta pachapi chayaramuni
Akchi chinkakuyta qallarin hapay hukpa musiani
Qatipaykuwan
Manan no, manan no, manan no, manan no
Yachanichu imata ruwayta
Manan no, manan no, manan no, manan no
Llantunmi chisiyaywan quñunakun
Manan no, manan no, manan no, manan no,
Pipas uyarinchu qispiripachata yachanichuway
Manchakuyta pakiy
Munani puqllayta
Munani musquyta
Munani asiyta
Munani yachayta
Munani rimayta
Munani takiyta
Munani puqllayta
Munani musquyta
Qam hina
Phaway atiyta kaqta qhawachiy
Phaway astawan amaraq tarinkichu atipayta antinkin
Manchakuyta pakiy
Munani puqllayta
Munani musquyta
Munani asiyta
Munani yachayta
Munani rimayta
Munani takiyta
Munani puqllayta
Munani musquyta
Qam hina
Qam hina
Lenguas muertas
El retórico verbo gustar
Las construcciones abstractas
no way
no tienen lugar
en el lenguaje llano de los runas
no güey
estudios de impacto ambiental es intraducible indecible
en la lengua de los mayas
de los mapuche
plan de contingencia
patrimonio cultural de la humanidad
es maleza en la boca
en el habla de las naciones amazónicas
Lengua-madre, lengua de acciones concretas, lengua viva
cuyo mejor lugar es la garganta
spoken word
hiriendo el ayre desde el medio
de la boca
no habla culta
giro lingual delante de las vocales
El discurso de un político
Lo que prodigan los académicos
imposible trasladar a las variantes dialectales del aimara
del guaraní
se evaporan
se desecan en la boca de las familias lingüísticas
dicción quechua
apretando los labios
rompiéndolos con el aire
de la voz
no se cumple
no ha lugar
pequeño Larousse ilustrado
no el amor
hay el que ama / el que no ama
ley del movimiento armónico simple
En su forma básica
los verbos no están en infinitivo (trabajar), están en imperativo
(¡trabaja!)
el verbo puriy / caminar es igual que viajar
apela al hombre no a la máquina
Género
y tensiones epistemológicas:
transversalidad y reconfiguraciones en tránsito
es lengua muerta