love/intimacy

Elogio de una lengua nativa en la lengua dominante (Garcilaso Inca revisited)

No con los ojos, con los labios en el pezón henchido
te fui prefijando, lengua madre
en la leche, en la boca, en el oído

No en los libros, en el seno materno te hallé
No en la rígida letra, en los sonidos, lengua oral
toda oídos

Ahora riges mi voz, mi oído
río Ene

mi honda caja de resonancia
acata
la leve penumbra cuando comparece

(lactancia materna)

tañido cósmico con el que llega la luz del alba

¡wak!

la exhalación de los bosques neblinosos

todo vibra en el universo

Un ciervo marca su territorio en las nacientes de un río
su pisada en el barro
salto de agua

se cumple en la boca de un niño andino

la intensidad del sol de mediodía, su ardor que refulge ¡k’an!

Indios, mestizos, criollos

es como tener
una oreja más

No en los diccionarios, en el firmamento sereno
resplandece ¡ch’ak!
el lucero del amanecer

la tranquilidad discurre thak

(estado del Buda)

Lengua de músicas aglutinantes

jilguero consorte / canario flauta

consonante vibrante bilabial continuativa
fricativa alveolar aspirada
oclusiva palatal sonora

concha acústica
fuelle
de las sibilantes ensordecidas
alineamiento de sonidos en mi garganta

yo escribo lo que mamé en la leche
y vi y oí
a mis mayores

Lengua madre / lengua útero
sufijos que se enciman

vástagos y rebrotes
en lo alto del paladar

hijuelos clan
(3er Ayllu, Hanan Cusco)

una palabra traba Tiempo y Espacio
otra, sujeta el sol

enseñar, aprender tienen la misma raíz
yacha
nacer, amanecer es lo mismo

Sik’isqa Súmaq Raphi

Tayta inti q’ello
q’ellunmanta tutayaypi
tikrakushiaqtinmi
wayrata mañakurqani
kutimunaykama sutiyki
waqaychananpaq

Tutayaq ñankunatan
hasp’irqani
qanta mashkaspay.
utuskurunapas
qaparimuspanmi
nimuwaran
manan rikunichu.
Manan hayk’aqpas
rikunichu nispa

K’irisqa puriyniytaqmi
salqa puriq chakiyta
churarqan q’alay q’alay
panpaman
manchakuy
sasachakuykunapi
urmanankama

Manaña tukukuq
llakiytaqmi kallpaytapas
tutayachiran.
Kikin hanaq pachapi
yupin saqeq yarqhatapas
hasp’ispaymi
purirqkani qanta
mashkaspay,
saphiykimanta sik’isqa
sumaq raphi.

Chiri paraq rit’inta
aparikuspaytaqmi
lluqsirqani intiwan
kushka. Ichaqa lliwmi
¡Chaniq ch’in!

Tuparqanin chunka,
pachak, waranqa ñoqa
hina puriqkuna
ch’uspanpi upallachisqa
qoqawnin apashaqwan.

Ch’usaqmi ñankuna
pachapas chinkarunmi

Warma weqeywan
qarpasqay purun
t’ikatan mashkashiani
rap’ichanpi kallpaykita
ñoqaq kallapaytawan
churaykuspa
sut’illanta qanta
nimunaypaq:
¡Tarisqaykin!
Wañunaykama
mashkaspapas
¡Tarirusqaykipunin!

P’uncayniykipi

Awsankatiq k’awcinmantan1
rit’ita asiricispan
quri inri wac’irimun;
tukuy urkun rikc’arimun
tukuy t’ikan llanllarimun
p’uncayniyki cayamuqtin

Ñuqataqmi anca kusisqa
hatun sunqu napaykuyki,
punamantan apamuyki
huq llawt’uta mat’iykipaq
ichumanta awasqata
yawarniywan minisqata

Tuta pukllaq quyllurmantan
asiyninta p’itimuni
simiykiman curanaypaq;
yuraq ñukñu rit’imantan
waqayninta suwamuni
sunquykita qarpanaypaq

Kawsay sipas t’ika mukmu
amapuni ñawiykipi
wiqi unu rurucuncu
amapuni sunquykipi
llaki phuyu tiyacuncu
kawsay kusi wiñay wata

1Kilku Warak’a’s idiosyncratic use of the consonant “c” in place of the customary “ch” in his Quechua orthography is noteworthy here. In this case, “k’awchinmantan” becomes “k’awcinmantan” with this substitution.

Pakasqa Ñan

Illariypa qawariyninmi
ñawpa kawsayta ullqayrispa
sumaq uyakunata ruwarichin,
munay luych’uchakunataqmi
kharu ñankunapi tarikuspa
kusi kusisqa pitwikachanku.

Ancha munanakuymi
tunas sachaq pachanpi rukupayukuspa
paraq munayninta allwirichin,
urpiq kusikuynintaqmi
pakasqa ñankunapi
kusi kawsayta tarpurin.

Shaynan munanakuyqa, wiñay taki
pukaykusqa phuyukunaq ruphaq rimariynin
wiñay pachaq kallpachakuynin
kapulihina yana ñawichakuna
pisunaypa maki rikranpi
chiri wayraq wiqinkuna.

Shaynan wayllunakuyqa, sumaq wayta
waylla ichuq ch’uya sukariynin
yuraq amanqaykunaq kusikuynin
k’uychiq chukchan
rit’i urquq qasqunpi
purun t’ikaq q’apariynin.

Shaynan wayllunakuyqa, killa k’anchariycha
q’intiq wiñay musquynin
shullaq llanpu uyan
chiqnisqa musquykunapa yuyariynin
pachaq ukhu sunqunpi
upallaypa phiña phiña qapariynin.

Ritama Chawpichapi Kuyanakuy

Paqchapi kusikuq sirinachakunahinam
hatun rumi patapi tiyakurqanki
Chayllapim upallachalla qawapayarqayki
Asiriq simichaykita, panchiriq ñawichaykita.

Imach mana qarwa uyachaykita munaymanchu
chipikyaq durasnucha qina llampu uyachaykita
makichaywan kuyapayaykuytam munarqani
uchuy ñawichallaykipas chaskacha qinam munaysapam karqa
chaynallataqmi mayu kantukunapi pillpintuchakunapas rikumullawarqanchik
wayatacha qina miski simichaykita muchaykullaptiy.

Llipipiriq punchawllapim sunqullanchikpas iskaychanku munanakurqaku
samaychayki ñuqapawan huñuykanakuspa amaña rakinakunankupaq.

Miski asnaq ritama chawpichapim wayllukurqayki
Urpituchakuna qina raprachallanta kicharichistin
Qasqullanchikpi sunqullanchikpas patpatyarqa kusikuymanta
Pisquchakunapa tapachantahinam ruwakurqanchik
Hukllapi kuyanakunanchiktaqa allintam yacharanchik.

Muchawasqaykipa samaychanqa kunankamam kawsachkan
Dalya waytapa miski asnayninhina sapa punchaw kuyanakuyninchik wiñariptin
Hukllapi wiñaypaqchá munayllanchik chikllirinqa,
panchirinqa waytachakuna qina
Ritama chawpichapi anchata kuyakullaptiy.

Anchatam Munakuyki, Illariq Sullacha

Upallayanki
 Piñakunki
  Ripunki
   Kallpanchakunki
    Musyawankipaschu
     Hinallataqmi
      Maskayki
       Yuyakuyki
        Qatikuyki
         Pituchakuyki
          Umachakuyki
           Qayakuyki
            Hapichkayki
             Munakuyki,
              Illariq sullacha

Kuyaykullaptiy                 Asirinkiraqchus
Waylluykullaptiy                Munarinkiraqchus
Muchaykullaptiy                Samatyankiraqchus
Qapichaykullaptiy               Qikchukunkiraqchus

               Qawarimuwankiraq
               Qayamullawankiraq
               Asuykamuwankiraq
               Hukllaykanakunchikraq

The Train, its Wailing

I hear the wailing, the train
approaches from far away
honeyed dreams
tormented
carrying me instead to
serpentine, scabrous tracks

Deep in the night, the wailing
vanishes
only the song of the river who speaks
with her seething lashes
like blows that fall upon the soul
come to whisper, relating plunges foretold

Like the very cries of Time
I hear the echoes, the breaths
of my affliction
I search for a path to take flight
to cast off these fetters,
tying me to the void.

Where might I find a love
to hold me fast?

T’ikha Takiy / Song to the Flowers

Oh mallow root, mallow root
across these windswept heights,
my lover roams

Once young,
the sun was on the rise
and now,
the sun descends

The clouds advance, the winds they swell
The people come, from sorrows they come
With the rains they come, with the winds they come
and thus, for you, they come

Across the sapphire river, across the Pukara plain
In search of you I shall
walk on, and so, walk on

Near here, chikaylla you might come
So far, karumanta, you can’t wish to flee

Could that be you, just there
behind me?
and me here still searching
for you

And I will go down river
And I will go upriver
Where my love shall I find you?

Traversing the pampas of Oruro
crossing Bolivia
searching,
gathering just dahlias
weeping,
walking

I shall leave Oruro now
my woven aguayo
lost
carrying cloth for all things
what reason to remain?

And high above, Condor
soars
his white shawl tightly tied
above sacred Illimani’s peak
he ascends
Where is it now he is off to?

And so you are my only
And so I am yours only
And so we shall be together
weeping
on

I shall steal you away, leading you
Within my heart, leading you
away…

Who am I?

I search for my shadow, in the brilliant light
seeing myself, I shudder
and in the silence, I hear
your heart.

In the Sun’s beard
my dreams ignite
in the upper-world colorful ashes
envelop me until night falls.

The mountains’ power
abandons me, callously
with salt-heavy tears
I wash away the trace
of my ephemeral path

Yet my delight is unbounded
dancing, lingering…

So now do you know
who I am?