Runasimipi Qillqaqmasiykunata Qayakuy
\n(Llamado a mis hermanos que hablan y escriben en runasimi)
\nPablo A. Landeo Mu\u00f1oz
\nAtuqpa Chupan Riwista
\nPachamamanchikpa, Waruchiri \u00f1awpa runakunapa, Tupaq Amaru Taytanchikpa sutinpi; Karmen Taripha kuraq paninchikpa, tayta Arguedas kuraq wawqichanchikpa sutinkupipas:
\nWawqi-paniykuna:
\nQamkunaman chayaykamuni kunan pachapi runasiminchik imayna kasqanmanta rimaykunaypaq, kay qayakuy imapaq kasqanmanta yachaykunaykichikpaq.
\nChakra qunakuy qipa killa tukuyllatam Qosqo qhechwasimipi akllasqa rimaykuna \/ Antolog\u00eda quechua del Cusco1 munapana qillqasqa maytu riqsichiypim2, tukunaypaq kaynata nillarqani: \u201cHago p\u00fablico, asimismo, la esperanza de que en un tiempo no excesivamente lejano, el runasimi reconquiste su autonom\u00eda y transite, como cualquier otro idioma del orbe, sin la necesidad del castellano que, durante siglos, a modo de pr\u00f3tesis \/tawnahina\/ le brind\u00f3 su asistencia\u201d.
\nKunanmi kay qillqapi qawaykusunchik imanasqach kaynata nirqani:
\nHuk
\nTawantinsuyuman\tispa\u00f1akuna\tchayamusqankupachamantam
\nsiminchikqa qillqaman yaykurqa kastillasimiman watasqalla3. Chaymantaqa diksiyunaryukunapas4, iwanhilisasyunpaq liwrukunapas5 lliwmi paqarimurqa runasimipiwan kastillasimipi kuskalla. Taytachapaq harawikunapas chaynallam karqa. Diyuspa siminta runakunaman yaykuchinapaq tiyatrukunapim6 siminchikqa sapallanmanta sumaqta mastarikurqa (kunan pachakunapiqa tiyatrukunata mana\u00f1am runasimipi qillqanchik\u00f1achu). \u201c\u00c9poca colonial\u201d ninchikmi chay pachakunata,chaypimsiminchikqanisqaypihinakachkarqa Taytanchik TupacAmaru II pachatikray munasqan punchawkunakama. Tupac Amarullanchikpa \u201crevoluci\u00f3n\u201d nisqanchik usyaptinmi pubrichallataqa, ayllunkunawan kuskallata, ispa\u00f1akuna sipirurqaku. Chaymantaqa imayna pachakuyninchiktapas, tiyakuyninchiktapas, runasimipi rimaytapas qillqaytapas sapinmanta qullunanpaqmi ispa\u00f1akunaqa hatun kamachikuykunata, bandukunata paqarichimurqaku. Ispa\u00f1amanta 1821niyuq watapi tipikuptinchik\u00f1am runasiminchikqa kutimanta rikurimurqa kamachikuq wiraquchakuna \u201cProclama de 1822\u201d7 nisqa indiyukunapaq \u201cbando\u201d qillqata paqarichimuptinku, ichaqa runasimipiwan kastillasimipitaq. Chaymantapas Chiliwan awkanakuy tukusqan pachakunapim runasimillapi tiyatruqa paqarimurqa.
\nModernidad kunan tinpukunapiqa tistimuniyukunapas willakuyninchikkunapas poyesiyakunapas edici\u00f3n biling\u00fcipi paqarimuchkaptinkupas runasimipi kaqtaqa manam \u00f1awinchaykunchikchu.
\nIskay
\nIquyaq runahinam siminchikqa kastillasimiwan\ttawnachakusqalla
\nichirin. Chaynalla kawsakuynin kanqa hinaptinqa, manam wi\u00f1aypaq sayariyta atinqachu, aswanmi pisi pisillamanta qullurunqa. Chayna kaptinqa llakillapaq kumuykachastinmi purisunchik runasimipi qillqasqanchikta kastillasimimanraq tikraykuspanchik paqarichiqkunaqa. \u201cEdici\u00f3n biling\u00fce\u201d8 liwrukunapi \u00f1awinchaykunchikchu runasimipi qillqasqa rakita? Manam riki! Kastillasimiman tikrasqallatam liyiykunchik. Runasimipi liyiykuyta qallariptinchikqa qillakuyllam atiparuwanchik, qallunchkipas lliwmi watarikurqun hinaptinmi maskaykunchik kastillasimichaman tikrasqata. Runasiminchikqa chayna \u00f1awinchaytapas qillqaytapas yachakaruptinchikmi mana chaninchasqa\u00f1achu; wa\u00f1usqa simihina\u00f1am. Kunanqa tapunakusunchik: haykapikamataq kaynalla kanqa?
\nKimsa
\n\u00d1awpaqmantaraq ima haykanchikpas kawsaq chinkachiyqa, qulluchiyqa,
\nwa\u00f1uyllanchikmi,yuyayninchikkunamanatakyachiymi.Sichus\u00f1uqanchikpunimana imallatapas ruwaptinchikqa Si\u00f1ores Gobirnuchu ruwanqaku? Manam! Paykunaqa, manam imatapas ruwanqakuchu! Liychankunapas papilpi qillqasqallam. Paykunaqa aswanmi \u00f1awpa yachayninchikkunata, imaymana tiyakuyninchikkunatapas \u201catrasum\u201d nispanku chinkananta munachkanku. Wawqi-paniy, chayna kanantachu munanki?
\nTawa
\n\u00d1uqallay runasimipi qillqaspaqa mana\u00f1am kunanmanta kastillasimiman
\ntikrasaq\u00f1achu: \u201cIcha kayta qawaykuspanku runasimipi qillqaq wawqi- panillaykunaqa \u00f1uqahina ruwallanman\u201d nispa. \u201cHamutasqayqa, imallamantapas runasimipi qillqasqayqa ichiriykuchuny\u00e1 tawnachanta wikutiykuspa, tampi- tampillapas, wichiykustin hataristinpas\u201d, nispaypas.
\nPichqa
\n\u201cKastillasimipiqa ama qillqay\u00f1achu\u201d, niykichuqaya. Allinpunin kay
\nsimipi qillqaypas, llapa ima yachapakuypas; kastillasimipi qillqayta munaspaqa qillqaypuni. Allin kanchirisqa punchawpi \u00f1awsahina puriymi \u201cama qillqaychu kastillasimipi\u201d nispa ma\u00f1akuyqa.
\nSuqta
\nKastillasimillapi rimaq wawqiy, qamta\u00f1ataqmi niyki: asuykamullawayku.
\nAncha yachayllaykiwan \u00f1awpa runakunamanta yachayniykuwan huk yachayllata qispichisun.\tTawantinsuyu\truwaqkuna\tima\thayka\tsaqiwasqanchiktaqa chaninchankim: mikuyninkuta, wiku\u00f1a millwankunawan awayninkuta, pukarakuna, wasikuna, \u00f1ankuna ruwasqankutapas. Chaninchankim \u00f1awpa tusuykunata. Qawachina wasikunapi quri qullqinkuta tariykuspaqa, kusisqa sunquchallaykiwanmi \u00f1awillayki huntata qawaykunki. Wawqichallay: chaninchaykuy\u00e1 kunanqa simintapas. Imaynam yachapakunki inlis-simita, fransiyasimita, ima, chaynallay\u00e1 hukniq llaqtaykipa simintapas yachapakuy.
\nQanchis
\nRunamasillay, ninkipasch\u00e1 qamqa: \u201cSichus \u2018Edici\u00f3n biling\u00fce\u2019 liwrukunapi runasimipi qillqasqataqa mana \u00f1awinchanchikchu hinaptinqa, imaynas \u00f1awinchachwan runasimillapi qillqasqa liwrukunata? Pikunas \u00f1awinchawachwanchik?\u201d \u00d1uqanchikpunimatistinmanaatistinpasqallarichwanchik qillqanchikkuna \u00f1awinchaytaqa. Hikutaykuchkaptillanchikmi qallunchikpas sumaqchallata paskarikunqa, qunqasqa simikunapas yuyayninchikman chayamunqa (Nunanchikpaq\/animunchikpaq musuqmanta kawsariymi kanqa). Sasachu kay? Ar\u00ed, sasam. Tiyakuyninchikpiqa imataq mana \u00f1akarispa allinpaq ruwakuy?
\nMusuq \u00f1awinchaqkunataqmi allimanta lluqsimunqaku ima qillqasqanchikpas allin ruwasqa kaptinqa. Runasiminchikqa allinpunitaqmi ima yachapakuykunamantapas qillqanapaq. Tiqsimuyuq pachapiqa kanmi runasimi yachapakuqkunapas, aswan hatun yachaywasikunapipas siminchiktaqa yachachichkankum. Wawanchikkunatapas yachachisuny\u00e1 siminchik rimaytaqa. Kay qipa nisqaypim aswan i\u00f1ina. Wawqi-paninchikkunawan maypipas tupanakuspaqa siminchikpi rimaykusun, hatuskunapi ayllumasinchikkunawanpas. Wasinchikpipas rimaykunam qichasikichakunapa qayllanpi. Runasimi rimayqa manam riki pinqakuypaqchu. Runasimi rimayqa runakayninchik riqsikuymi. Wi\u00f1aypaq llipipipiyninchikmi.
\nPusaq
\nKuraq wawqinchik Arguedaspas \u00f1awpaq kwintunkuna utaq Yawar fiesta
\nhatun willakuynin qillqananpaqqa llunpaytam \u00f1akarillarqa qillqasqankunapi simillanchik rimaq wawqinchikkuna rikurinankupaq. Chaymantaqa pay nirqa: \u201cPero los dos mundos en que est\u00e1n divididos estos pa\u00edses descendientes del Tahuantinsuyo se fusionar\u00e1n o separar\u00e1n definitivamente alg\u00fan d\u00eda: el quechua y el castellano. Entretanto, la v\u00eda crucis heroica y bella del artista biling\u00fce subsistir\u00e1. Con relaci\u00f3n a este grave problema de nuestro destino, he fundamentado en un ensayo mi voto por el castellano\u201d9.
\nArguedasninchikqa \u00f1anninchiktam kicharqa, \u00f1uqanchikqa \u00f1an kichasqantapunim puriykuchkanchik modernidad, globalizaci\u00f3n pachapi\u00f1a. Imakunapas manataqmi kasqallanpichu tiyan. Kuyurichkanmi. Chaymi huk umalla, huk similla, huk sunqulla yuyayninchikta allinpaq kuyurichisun. Kunanmantapacha aswan allinmi kanqa mamanchikpa \u00f1u\u00f1unwan hapisqanchik simillapi qillqaypas. Chayna kaptillanmi siminchikqa wi\u00f1aypaq llanllarinqa, manachaypaqa paywan kuskallam chinkarisunchik.
\nTukunapaq
\n\u201cRunasimipi qillqaspaykiqa ama kastillasimiman tikray\u00f1achu\u201d niwaqniyqa pitaq? Nispach\u00e1 tapukuchkanki:
\nWawqi-panillay, runamasiykim kani. Aylluyta saqispa huk llaqtakunapi ancha \u00f1akariywan musuqmanta qamhina sapichakuq, chiri wayrakunatapas qamhina millpuq. Pachamamanchikpas apunchikkunapas mana qunqaq, kuka mamanchikpipas i\u00f1iqraq. Kiwnanchiktapas sarallanchiktapas papanchiktapas rimapayaykuspa kusisqalla mikuq. Ayllunchikkunapa sumaq takinkunapas takikuqraq, runasiminchiktapas simin hunta rimaqraq.
\nQayakuyllaytaqa ichay\u00e1 sunqullayki chaskiykullanman. Chayna kaptinqa
\nYuyarisun:
\nKanqam punchaw, ancha raymina punchaw, chaypaqmi yuyayninchikta hu\u00f1urispa qispichina chayna kananta munaspanchikqa.<\/p>\n
Rimaq suyupa uray ayllunkunapi qillqasqa, quya raymi killa qallariypi, 2012niyuq watapi.
\n1\tC\u00e9sar Itier (huk wawqinchikkunawan), Qosqo qhechwasimipi akllasqa rimaykuna \/ Antolog\u00eda quechua del Cusco. Centro Guam\u00e1n Poma de Ayalawan Muncipalidad del Cusco. Inti raymi killapi. Lima, 2012.
\n2 Riqsichiy karqa: Feria Internacional del Libro, nisqanchikpi. Lima, 2012.
\n3 Aymara huknin siminchipas chaynallam qillqaman yaykurqa.
\n4\tRunasimipi kastillasimipi \u00f1awpaq diksiyunario utaq lexic\u00f3n nisqanchikqa paqarimurqa Ispa\u00f1apim Lexic\u00f3n, o Vocabulario de la lengua general del Per\u00fa sutiyuq, 1560yuqpi (Fray Domingo de Santo Thom\u00e1s, 2006). Huk kaqnin diksiyunaryu utaq vocabulario Lima suyupi paqariq\u00f1ataqmi Vocabulario de la lengua general de todo el Per\u00fa llamada Lengua Qquichwa o del Inca,1608niyuqpi (Diego Gonz\u00e1lez Holgu\u00edn, 1989).
\n5 Am\u00e9rica del Surpiqa Doctrina Christiana y catecismo para la instrucci\u00f3n de los indios\u2026 wanmi qallarin liwrukuna paqariychiyqa, Lima suyupi, Antonio Ricardo liwrukuna ruwaqwan, 1584yuq watapi, kastillasimipi, runasimipi aymarasimipipas qillqasqata. (Ediciones Petroper\u00fa, 1984).
\n6\tTiyatrupiqa El robo de Proserpina y sue\u00f1o de Endimi\u00f3nmi \u00f1awpaqta paqarimurqa runsimillapi, 1650 chaychaypi, Juan de Espinosa Medranopa qillqasqan. C\u00e9sar Itier\u00f1ataqmi kutimanta paqarichimun, kastillasimiman tikraykuspa, liwrumanta hamutaykuspa (Juan de Espinosa Medrano, 2010).
\n7 Qawaykunataq \u201cLa proclama de 1822. Naci\u00f3n, criollos e indios en el discurso de la literatura del siglo XIX\u201d (Espino, 2002:51-59).
\n8 Runasimillapi qillqasqa liwrukunaqa kantaqmi pisichallapas. Kaykunam poyesiyapi: Andr\u00e9s Alencastre (Kilku Warak\u2019a sutichasqa) waqinchikpa Taki Parwa liwrun kanmi, Yawar Parawan Taki Ruru liwrunpas (Alencastre, 1964). Huk wankawillkamasiy harawikuqpa Musuq Punchaw Harawi (Godoy Yauri Taipe, 2008) liwrunta. Chaymanta paqarimunmi Yaku-Unupa Yuyaynin \/ La memoria del agua (Ugo Carrillo Cavero, 2009); Puyupa-wayrapa-ninapawan musqukusqanmanta (2010) liwruntapas.
\n9 Qawaykuna: Jos\u00e9 Mar\u00eda, Arguedas, \u201cLa novela y el problema de la expresi\u00f3n literaria en el Per\u00fa\u201d. Mar del Sur riwistapi, a\u00f1o II, vol. III, N\u00ba 9. Lima, 1950:66-72.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":4824,"template":"","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"product_brand":[],"product_cat":[281,279],"product_tag":[],"press":[],"class_list":["post-6333","product","type-product","status-publish","has-post-thumbnail","product_author-pablo-landeo-munoz-es","product_cat-capitulo-2","product_cat-musuq-illa-libro","pa_country-peru-es-es","pa_period-siglo-xxi","pa_region-city-huancavelica-es","pa_theme-filosofia-andina","pa_theme-identidad-indigena","first","instock","shipping-taxable","product-type-external"],"yoast_head":"\n